شرایط شغلی

آمار‌های سالانه نظرسنجی جامعه برنامه‌نویسان ایرانِ کوئرا، ثباتی نسبی در توزیع وضعیت شغلی را نشان می‌دهند. در یک جمع ۱۰ نفره از برنامه‌نویسان؛ ۴ نفر کارمند تمام‌وقت و ۱ نفر کارمند نیمه‌وقت هستند. ۱ نفر خود را فریلنسر معرفی می‌کند، ۲ نفر هنوز مشغول به تحصیل و دست‌کم ۲ نفر هم جویای کار یا بدون شغل هستند.

از هر ۱۰ شخص تازه‌کار، دست‌کم ۳ نفر محصل و ۲ نفر جویای کار هستند و فقط ۳ نفر کارمند هستند. اما در میان حرفه‌ای‌ها از هر ۱۰ نفر دست‌کم ۷ نفر کارمند هستند. کارمندان تمام‌وقت اکثراً حرفه‌ای هستند؛ اما تازه‌کارها بیشتر نیمه‌وقت هستند. صاحبان کسب‌وکار نیز غالباً افراد حرفه‌ای هستند. فریلنسرها توزیع آماری تقریباً مشابهی دارند؛ اما حرفه‌ای‌ها بیشتر از تازه‌کارها به سراغ فریلنسری رفته‌اند. از طرفی تازه‌کارها دست‌کم تا ۶ برابر بیشتر از حرفه‌ای‌ها محصل، جویای کار یا بدون شغل هستند که امری نسبتاً منطقی و طبیعی است.

آمارهای سالانه نشان می‌دهند که ما با یک مثلث کلاسیک و ساختاری منطقی روبرو هستیم که قاعده آن پهن (کارشناسان فنی) و رأس آن باریک (مدیران ارشد) است. تازه‌کارها که کمتر از ۳ سال تجربه کار حرفه‌ای در حوزه برنامه‌نویسی دارند؛ تقریباً نیمی از کل جمعیت جامعه آماری مورد‌بررسی و در حدود یک‌سوم جمعیت شاغلین را تشکیل می‌دهند. منطقی است که این افراد در رده‌های سازمانی اجرایی‌تر مانند کارآموز یا کارشناس مشغول به کار باشند. رده‌های سازمانی با ماهیت مدیریتی نیازمند تجربه کاری بسیار زیادی هستند؛ به‌طوری‌که از هر ۵ برنامه‌نویس در جامعه آماری مورد‌بررسی فقط ۱ نفر به یکی از این دو رده سازمانی رسیده که همگی آن‌ها افراد حرفه‌ای هستند.

آمار سالانه نشان‌دهنده یک جهش اسمی در اعداد حقوقی است؛ اما این افزایش بیش از آن که ناشی از افزایش رفاه یا حتی توانمندی باشد، تلاشی برای فرار از تله تورم است. هرچند پایه حقوق قانون کار در سال ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳ چیزی در حدود ۴۵ درصد افزایش یافت (از ۹٫۴ به ۱۳٫۵ میلیون تومان)؛ اما با وجود نرخ تورم ماهانه روبه‌رشد سال ۱۴۰۴، بازار کار برنامه‌نویسی نیز واکنشی ساختاری به این شوک‌های اقتصادی نشان داد و سطح‌بندی درآمدها را بازتعریف کرد.

سال ۱۴۰۳ تقریباً ۱۳ درصد کل جامعه آماری موردبررسی در بازه درآمدی ۴۰ تا ۶۰ میلیون قرار داشتند که غالباً شامل مدیران فنی یا کارشناسان باتجربه بودند (۱۵ درصد کارمندان + ۸ درصد فریلنسرها). اما در آمار ۱۴۰۴ می‌بینیم که این بازه درآمدی به حدوداً ۲۰ درصد افزایش یافته است (شامل ۲۲ درصد کارمندان + ۹ درصد فریلنسرها). در آمار سال ۱۴۰۳ در حدود ۴ درصد افراد درآمدی بالای ۱۰۰ میلیون تومان داشتند که در آمار نظرسنجی ۱۴۰۴ این عدد به ۷ درصد رسیده است.

در مجموع و بر اساس آمار حاصل از نتایج نظرسنجی، کارمندان تمام‌وقت میانگین درآمد ۴۶٫۷ میلیونی و فریلنسرها میانگین درآمد ۳۲ میلیونی دارند. حرفه‌ای‌ها میانگین درآمد ۵۲٫۵ میلیونی و تازه‌کارها نیز میانگین درآمد ۲۵ میلیونی را گزارش کرده‌اند. ترکیب دوبه‌دو این دسته‌ها نیز نتایج جالبی را مشخص می‌کند. به‌طوری که فریلنسرهای حرفه‌ای به طور متوسط ۵۰ درصد میانگین درآمد بیشتری از کارمندان تمام‌وقت تازه‌کار دارند اما کارمندان تمام‌وقت حرفه‌ای نیز تقریبا ۴۰ درصد میانگین درآمد بیشتری نسبت به فریلنسرهای حرفه‌ای دارند.

نسل Z کجاست؟

نسل Z به طور میانگین درآمدی در حدود ۲۷ میلیون تومان در بین تمامی رده‌های سازمانی و موقعیت‌های شغلی دارد. یک تیم ۱۱ نفره از نسل Z را در نظر بگیرید. سال ۱۴۰۳، ۶ نفر از اعضای این تیم درآمد زیر ۲۰ میلیون ، ۳ نفر بین ۲۰ تا ۳۰ میلیون و ۲ نفر درآمدی بالای ۳۰ میلیون داشته‌اند. در آمار ۱۴۰۴ نیز هنوز ۶ نفر کمتر از ۲۰ میلیون درآمد دارند اما این‌طور می‌توان گفت که ۱ نفر از آن افرادی که سال ۱۴۰۳ درآمدی بین ۲۰ تا ۳۰ میلیون داشته، در سال ۱۴۰۴ به سبب توانایی‌های خود توانسته به درآمد بیشتری برسد و اکنون بیش از ۳۰ میلیون تومان درآمد دارد. به بیان دیگر؛ در طی دو سال اخیر، کماکان بیش از نیمی از نسل Z درآمدی کمتر از ۲۰ میلیون دارند. سال ۱۴۰۳، ۲۷ درصد درآمدی بین ۲۰ تا ۳۰ میلیون و ۱۸ درصد درآمدی بیش از ۳۰ میلیون داشته‌اند. اما نکته جالب اینجاست که این دو عدد در آمار ۱۴۰۴ تقریباً جا‌به‌جا شده‌اند؛ به‌طوری‌که ۱۸ درصد درآمدی بین ۲۰ تا ۳۰ میلیون و ۲۷ درصد درآمدی بیشتر از ۳۰ میلیون دارند.

بر مبنای داده‌های به‌دست‌آمده از دومین نظرسنجی سالانه کوئرا، میانگین درآمد جامعه آماری موردبررسی، شامل کارمندان تمام‌وقت و فریلنسرها در مهرماه ۱۴۰۴، چیزی در حدود ۴۳٫۷ میلیون تومان است. اما در میان قطب‌های فناوری و دانشگاهی کشور فقط تهران با ۵۱٫۳ میلیون میانگین درآمد بالاتری از این عدد دارند.

فریلنسر‌ها تقریبا ۱۰ درصد جامعه آماری موردبررسی را تشکیل می‌دهند؛ اما تا چندی پیش حتی از سوی برخی سازمان‌ها و نهادهای غالباً دولتی، حتی به رسمیت شناخته نمی‌شدند. سرانجام در اوایل آذرماه سال ۱۴۰۴، شغل فریلنسری با ابلاغ دستورالعمل نظارت بر پایگاه و سکوهای نرم‌افزاری و اعتبارسنجی آزادکاران عضو پایگاه به رسمیت شناخته شد تا شاید بتواند کمی از چالش‌های موجود برای این قشر را کاهش دهد.

داده‌ها نشان می‌دهد که اگرچه مکان و ساعت کاری منعطف همچنان با اختلاف جذاب‌ترین ویژگی فریلنسری است؛ اما برای بیشتر از نیمی از فریلنسرها اخذ یک پروژه و قیمت‌گذاری آن در طی دو سال اخیر بزرگ‌ترین چالش بوده است. حرفه‌ای‌ها در مقایسه با تازه‌کارها اختیار عمل را ویژگی جذاب‌تری می‌دانند، درحالی‌که برای تازه‌کارها کنترل شخصی بر میزان فشار کاری اهمیت بیشتری دارد. حرفه‌ای‌ها چالش‌های کمتری در تعامل با کارفرما دارند؛ اما تعادل کار و زندگی و نوسان درآمد را چالش‌های مهم‌تری می‌دانند. نسل Z تقریباً نیمی از جمعیت فریلنسرها را در این نظرسنجی تشکیل می‌دهند (تقریبا ۵٪ از کل جامعه آماری) که آن‌ها نیز مکان و ساعت کاری منعطف را جذاب‌ترین ویژگی فریلنسری و اخذ و قیمت‌گذاری پروژه را مهم‌ترین چالش آن می‌دانند.

تقریباً یک‌چهارم فریلنسر‌ها در حوزه‌های مرتبط با توسعه وب مشغول فعالیت هستند که آن را به محبوب‌ترین حوزه فعالیت فریلنسری تبدیل کرده است. بازار فریلنسری ایران بازاری است که در آن تعاملات کاری بهبود یافته؛ اما رقابت سخت‌تر شده است. فریلنسرها اکثراً می‌دانند چگونه باید با کارفرما تعامل کنند، اما هنوز در یافتن مشتری (کارفرما) جدید و ارزش‌گذاری بر کار خود با چالش روبرو هستند.

به عقیده اکثریت افرادی که تاکنون تجربه همکاری بین‌المللی را داشته‌اند، فیلترینگ و برخی دیگر محدودیت‌ها از داخل و تحریم‌ها از خارج مهم‌ترین موانع همکاری‌های بین‌المللی است. محدودیت‌های مالی و انتقال ارزی در ایران نیز چالشی است که تقریبا نیمی از افراد با آن درگیر هستند. آقایان تقریباً دو برابر بانوان تجربه همکاری بین‌المللی داشته‌اند اما بانوان تمایل بیشتری به ورود به این حوزه دارند.

مقایسه داده‌های سال ۱۴۰۴ با سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که آستانه تحمل نیروی کار در برابر مسائل فرهنگی و مدیریتی افزایش یافته، اما حساسیت نسبت به مسائل مالی و جایگاه حرفه‌ای بالا رفته است.

همان‌طور که در تحلیل اولویت‌های انتخاب شغل دیدیم؛ در موضوع ترک کار نیز «حقوق پایین یا عدم پرداخت به‌موقع مطالبات» به انتخاب ۷۵ درصد جامعه آماری موردبررسی مهم‌ترین علت خروج از یک سازمان است. افزایش تقریباً ۲۵ درصدی این عامل نسبت به سال گذشته، بازتابی مستقیم از اهمیت مؤلفه‌های مالی با‌توجه‌به وضعیت اقتصادی کشور است. مشابه با اولویت‌های انتخاب یک شغل جدید که «امکان رشد و یادگیری» دومین عامل مهم و انتخاب نیمی از برنامه‌نویسان است؛ «نبود فضای رشد و یادگیری» نیز تقریباً به همین میزان می‌تواند علت خروج و پایان همکاری باشد.

قابل‌توجه‌ترین تغییر در طی این یک سال، افزایش تقریباً دو برابری اهمیت «دیده‌نشدن کارها و آسان تلقی‌شدن وظایف» است. این عامل اکنون سومین عامل مؤثر در پایان یک همکاری و انتخاب بیش از یک‌سوم افراد است. به طور مشابه «عدم حمایت و پشتیبانی مدیران و همکاران» نیز برای تقریباً یک‌چهارم افراد عاملی تأثیرگذار در خروج از یک سازمان است. عوامل غیرفنی و به‌نوعی فرهنگی مانند «فضای کاری خشک و بدون انعطاف» و «تضاد فرهنگی» نیز هرچند کمی کم‌رنگ‌تر شده‌اند اما هنوز به ترتیب برای دست‌کم ۳۵ درصد و ۱۰ درصد افراد دلیلی برای استعفا هستند.

به عقیده افرادی که یکی از این ۱۰ شرکت را به‌عنوان مقصد کاری دلخواه خود انتخاب کرده‌اند، چه تازه‌کار و چه حرفه‌ای؛ این شرکت‌ها توان پرداخت حقوق‌های بالا و ارائه مزایای رفاهی خاصی را دارند که برای تقریبا ۶۰ درصد این افراد مهم‌ترین اولویت است. از طرفی پیشرفت و ارتقا شغلی با کسب تجربه در کنار همکاران حرفه‌ای امکان‌پذیر می‌شود که همین عامل خودبه‌خود بستری برای تقویت فرهنگ رشد و یادگیری سازمانی فراهم می‌کند. مقیاس بزرگ کسب‌وکار و محصول نیز عاملی است که تقریباً ۴۰ درصد این افراد آن را یک ویژگی کلیدی می‌دانند. اما مواردی مانند «فضای کاری منعطف» و «محیط کار دوستانه»، اهمیت خود را به‌عنوان یک مزیت رقابتی در جذب نیروی انسانی حتی در میان این شرکت‌های برتر از دست داده‌اند.