انواع هوش مصنوعی (AI): ۷ نوع با اسم و نمونه‌های معروف

هوش مصنوعی را از دو زاویه دسته‌بندی می‌کنند. بر اساس قابلیت سه نوع داریم: Narrow AI (هوش مصنوعی ضعیف)، General AI (هوش مصنوعی قوی) و Super AI. بر اساس عملکرد هم چهار نوع داریم: Reactive Machines، Limited Memory، Theory of Mind و Self-awareness. روی هم ۷ نوع هوش مصنوعی می‌شود. از میان این‌ها فقط Narrow AI تا امروز ساخته شده و ابزارهایی مثل ChatGPT، Gemini و Claude هم در همین دسته قرار می‌گیرند.

انواع هوش مصنوعی در یک نگاه:

نوع	دسته	تعریف یک‌خطی	وضعیت امروز / نمونه
Narrow AI (ANI)	قابلیت	فقط روی یک کار مشخص تمرکز دارد؛ به آن هوش مصنوعی ضعیف هم می‌گویند	ساخته شده؛ مثل Siri و ChatGPT
General AI (AGI)	قابلیت	می‌تواند مثل انسان در زمینه‌های مختلف یاد بگیرد و استدلال کند؛ هوش مصنوعی قوی	هنوز ساخته نشده
Super AI (ASI)	قابلیت	توانایی فکری بالاتر از انسان	نظری؛ هنوز وجود ندارد
Reactive Machines	عملکرد	به ورودی لحظه‌ای پاسخ می‌دهد و حافظه ندارد	نمونه: Deep Blue شرکت IBM در شطرنج
Limited Memory	عملکرد	از داده‌ها و تجربهٔ گذشتهٔ محدود برای تصمیم استفاده می‌کند	نمونه: خودروهای خودران
Theory of Mind	عملکرد	قرار است احساسات و نیت انسان را بفهمد	در حد پژوهش
Self-awareness	عملکرد	ماشینی که به خودآگاهی برسد	فرضی

در این مقاله هر نوع را با تعریف، ویژگی و نمونه توضیح می‌دهیم، شاخه‌های اصلی هوش مصنوعی را معرفی می‌کنیم و اسم و نمونهٔ معروف‌ترین هوش مصنوعی‌ها را می‌آوریم. اساس همهٔ این نوع‌ها آموزش یادگیری ماشین است؛ اگر می‌خواهید وارد این حوزه شوید، شرکت در دوره‌ها یا بوت کمپ هوش مصنوعی راه سریعی برای شروع است.

هوش مصنوعی چیست؟ تعریف به‌زبانی ساده

هوش مصنوعی (AI) شاخه‌ای از علوم کامپیوتر است که بر ساخت ماشین‌های هوشمند تمرکز دارد. این ماشین‌ها می‌توانند مانند انسان فکر کنند و یاد بگیرند.

فناوری هوش مصنوعی ماشین‌ها و کامپیوترها را قادر می‌سازد تا هوش انسان را تقلید کنند. علاوه‌بر این، این مدل‌ها قادر به بهبود توانایی‌های ذهن انسان هستند؛ چیزی‌که آن را به‌عنوان دستیار وظایف شغلی یا ایده‌پرداز باهوش در جلسات طوفان فکری می‌شناسیم. 

سیستم‌های هوش مصنوعی توانایی انجام کارهای بسیار مهمی را دارند که مهم‌ترین آن‌ها را در ادامه مشاهده خواهید کرد:

• پردازش داده‌ها
• تفسیر صوت
• تجزیه‌وتحلیل الگوها
• شناسایی اشیا 
• تصمیم‌گیری به‌شکل مستقل

قبل از اینکه ادامه مقاله را بخوانید برای آشنایی بیشتر با هوش مصنوعی حتما مقاله دنیای هوش مصنوعی را مطالعه کنید.

انواع هوش مصنوعی؛ ۷ نوع AI که باید بشناسید

انواع هوش مصنوعی به دو دسته کلی زیر تقسیم می‌شود:

1. قابلیت‌ها 

2. عملکرد 

انواع هوش مصنوعی براساس قابلیت‌ ها

3 نوع هوش مصنوعی در دسته قابلیت‌ها یا “Capabilities” می‌گنجد که اسامی آن‌ها به شرح زیر است:

• Narrow AI
• General AI
• Super AI

دسته‌بندی هوش مصنوعی براساس عملکرد

عملکرد یا “Functionalities” هم دسته‌بندی دیگری است که 4 نوع هوش مصنوعی متداول در این شاخه جا گرفته‌اند:

• Reactive Machines
• Limited Memory
• Theory of Mind
• Self-awareness

Narrow AI یا ANI چیست؟

هوش مصنوعی محدود نوعی از AI است که فقط روی یک کار یا یک وظیفه خاص تمرکز دارد. این AI را می‌توانیم در یک سناریو به‌خوبی متوجه شویم:
هوش مصنوعی Narrow AI در بازی شطرنج یا پیدا کردن اسباب‌بازی‌های گم‌شده عملکرد فوق‌العاده‌ای دارد؛ اما نمی‌داند چگونه کار دیگری را انجام دهد. بنابراین درخواست انجام تکالیف مدرسه یا تحلیل یک فایل PDF، از عهده این AI برنمی‌آید. به Narrow AI «هوش مصنوعی ضعیف» (Weak AI) هم می‌گویند. «ضعیف» اینجا یعنی محدود به یک وظیفه، نه کم‌کیفیت؛ بسیاری از ابزارهایی که هر روز استفاده می‌کنید در همین دسته‌اند.

ویژگی های Narrow AI

Narrow AI ویژگی‌های زیر را دارد:

• انجام مجموعه خاصی از وظایف 
• توانایی یادگیری از داده‌ها
• یاری‌رسان کاربران در خودکارسازی فعالیت‌های مختلف روزانه 
• ساده کردن فرآیند تصمیم‌گیری 
• به‌حداکثر رساندن کارایی یک وظیفه یا سیستم 
• کاهش هزینه‌های ساخت یا توسعه یک سیستم یا ماشین 

6 کاربرد Narrow AI

این هوش مصنوعی به‌طور گسترده در صنایع زیر استفاده می‌شود:

• امور مالی
• مراقبت‌های بهداشتی
• رباتیک
• خرده‌فروشی 
• فراهم کردن زیرساخت برای ساخت و توسعه مدل‌های پیچیده 
• ایفای نقش دستیار و ساده کردن کارهای پیچیده متخصصان

5 نمونه معروف Narrow AI

نمونه‌های معروف هوش مصنوعی ANI به شرح زیر است:

• دستیارهای مجازی مانند سیری ساخت اپل و الکسا از کمپانی آمازون
• IBM’s Watson
• ماشین‌های خودران
• نرم‌افزار تشخیص چهره یا تصویر
• ابزارهای نقشه‌برداری و پیش‌بینی بیماری

 General AI یا AGI چیست؟

هوش مصنوعی عمومی یا AI قوی (Strong AI)، یکی از انواع هوش مصنوعی است که در آن ماشین‌ها طوری طراحی شده‌اند که مانند یک انسان فکر، استدلال و عمل کنند. توانایی یادگیری، استدلال و تصمیم‌گیری در زمینه‌های مختلف، از قدرت‌های این AI هستند. 

اگر بخواهیم به زبان ساده این نوع AI را توضیح دهیم، می‌توانیم بگوییم که این سیستم‌ها می‌توانند هرکاری را که یک فرد باهوش قادر به انجامش است را اجرا کرده و به‌اتمام برساند؛ یعنی می‌تواند صحبت کند، چیزهای جدیدی یاد بگیرد، مشکلات را حل کند و حتی کارهای خلاقانه انجام دهد.

اما بخش دشوار AGI این‌جاست: انسان‌ها هنوز به‌طور کامل به این مدل دست نیافتند. درحال‌حاضر ربات‌هایی داریم که در کارهای خاص به‌خوبی عمل می‌کنند؛ اما نمی‌توانند هر کاری را که یک فرد می‌تواند انجام دهد، اجرا و به‌ثمر برسانند. مدل‌های فعلی هم توانایی کمی در تقلید عملکرد ذهن انسان دارند و نمی‌توان آن‌ها را به‌طور 100% در زمره AGI قرار داد.

اگر AGI به‌طور کامل ساخته شود، از نظر تئوری می‌تواند کارهایی مانند تشخیص بیماری و پیشنهاد درمان در پزشکی، آموزش شخصی‌سازی‌شده به هر دانش‌آموز، نوشتن و اشکال‌زدایی کد برنامه‌نویسی و انجام پژوهش‌های علمی را بدون طراحی جداگانه برای هر کار انجام دهد. همچنین می‌تواند وظایف پیچیده‌ای را که امروز به مداخلهٔ انسان نیاز دارند خودکار کند. همین پتانسیل، بحث دربارهٔ آینده برنامه‌نویسی با هوش مصنوعی و جایگاه برنامه‌نویسان را داغ کرده و می‌تواند نحوهٔ تعامل ما با فناوری را در آینده تغییر دهد.

ویژگی های General AI

General AI از ویژگی‌های زیر برخوردار است:

•  NLP (پردازش زبان طبیعی)
• تشخیص تصویر
• استفاده گسترده در ربات‌ها
• استدلال‌چینی و بیان چرایی و دلیل یک عمل
• مسیریابی پیشرفته در نقشه‌های آنلاین
• تشخیص نمادها و تفکیک نمادهای ضدبشریت از انواع انسانی آن‌ها

6 کاربرد General AI

این هوش مصنوعی در زمینه‌های زیر کاربرد بیشتری دارد:

• توسعه تکنولوژی و نرم‌افزار
• تشخیص بیماری‌ها و داروهای مورد نیاز 
• کارخانه‌ها و منابع تولیدی کلان
• سفر و هتل‌‌داری
• زمینه‌های حقوقی
• حوزه‌های نیازمند به خلاقیت مانند هنر و موسیقی

6 نمونه معروف General AI

نمونه‌های مشهور ANI به شرح زیر است:

• GPT-3 and GPT-4
• Stable Diffusion
• LaMDA
• DALL-E 2
• AlphaGo
• GANs

 Super AI یا ASI چیست؟

ابر هوش مصنوعی یا ابرهوش (ASI) از انواع هوش مصنوعی معرفی می‌شود که عملکردی بهتر از انسان‌ها دارد. ماشین‌های ASI خودآگاه هستند و انتظار می‌رود که از هوش انسان پیشی بگیرند. آن‌ها می‌توانند هرکاری را به‌شکل بهینه و کارآمدی انجام دهند و خطاهای انسانی را به صفر برسانند. البته مفهوم Super AI هنوز فرضی بوده و بشر تاکنون آن را در حد فرضیات و نظریه نگه داشته است.

، تفکر، و غیره در نظر گرفته می شود. ASI همچنین می تواند احساسات و تجربیات انسان را تفسیر کند.

ویژگی های Super AI

Super AI از ویژگی‌های خارق‌العاده‌ای بهره می‌برد که در ادامه خواهید خواند.

• حل مسئله
• تفکر
• تصمیم‌گیری
• تحلیل
• استدلال‌های شفاف
• منطق واضح

6 کاربرد Super AI

پیش‌بینی می‌شود که ASI در زمینه‌های زیر استفاده شود:

• برقراری ارتباط بین سنسورها و دستگاه‌های پردازش داده
• خودکارسازی فرآیندهای سخت کارخانه‌ها
• مدیریت سخت‌افزارها در سازمان‌های بزرگ و مزارع سرور
• ارائه راه‌کارهای مدیریت IO از راه دور
• استفاده در فرودگاه‌ها و آسانسورهای طولانی
• تهیه خوراکی و آب‌یاری گیاهان

توضیح انواع هوش مصنوعی براساس عملکرد

چهار نوع هوش مصنوعی براساس عملکرد وجود دارد که به‌طور خلاصه، در ادامه آن‌ها را معرفی و بررسی می‌کنیم.

1. Reactive Machines 

ماشین‌های واکنش‌گرا قدیمی‌ترین و اساسی‌ترین شکل سیستم‌های هوش مصنوعی هستند که به‌شکل واکنشی به درخواست‌ها پاسخ می‌دهند. 

این سیستم‌ها قابلیت‌های محدودی دارند و دسترسی به حافظه و ذخیره درخواست‌های کاربران را ندارند. به‌عبارت دیگر، ماشین‌های واکنش‌گرا توانایی یادگیری از تجربه‌های قبلی و پاسخ‌گویی به اعمال جدید را ندارند.

برای مثال، “IBM Deep Blue”، یک ابررایانه شطرنج‌بازی که در سال 1997 استاد بزرگ شطرنج، گری کاسپاروف (Garry Kasparov) را شکست داد، یک ماشین واکنشی بود. این کامپیوتر براساس شهود در زمان واقعی شطرنج بازی می‌کرد.

ویژگی‌ های Reactive Machines

• تقلید از ذهن انسان برای پاسخ‌گویی به انواع مختلف ورودی‌ها 
• دامنه استفاده محدود به پاسخ‌دهی خودکار به مجموعه یا ترکیبی از ورودی‌های محدود 

2. Limited Memory 

ماشین‌های حافظه محدود قابلیت‌های ماشین‌های واکنشی را هم به ارث برده‌اند و در کنار آن، می‌توانند از تجربه‌های گذشته درس بگیرند. بنابراین سیستم‌های Limited Memory از داده‌های به‌دست‌آمده در طول عملکرد خود برای تصمیم‌گیری استفاده می‌کنند.

درصد زیادی از تمام انواع هوش مصنوعی های امروزی مانند ربات‌های گفت‌وگو، ماشین‌های خودران، دستیاران مجازی و غیره در این دسته از هوش مصنوعی قرار می‌گیرند.

ویژگی‌ های Limited Memory 

• ذخیره حجم زیادی از داده‌ها و استفاده از آن‌ها به‌عنوان مرجعی در حل مسئله 
• امکان تشخیص اشیا و المان‌های تصویری براساس داده‌های ورودی قبلی 

3. Theory of Mind

نظریه ذهن، سطح پیشرفته بعدی در دسته‌بندی انواع هوش مصنوعی براساس عملکرد است که دانش‌مندان در تلاش برای توسعه آن هستند؛ اما درحال‌حاضر فقط در حد یک مفهوم فرضی باقی مانده است.

این سیستم‌ها نقش مهمی در روان‌شناسی ایفا می‌کنند؛ چون بر هوش هیجانی تمرکز دارند. این نوع هوش مصنوعی نیاز به درک روشنی از احساسات و رفتار انسان در یک محیط دارد.

دو نمونه از سیستم‌های این دسته، ربات‌های Kismet و Sophia هستند. Kismet، رباتی که در دهه 1990 در موسسه فناوری ماساچوست ساخته شد و می‌توانست احساسات چهره انسان را تشخیص دهد. این ربات تشخیص خود را برمبنای احساسات و ارتباط آن‌ها با ویژگی‌های صورت مانند چشم‌ها، لب‌ها، گوش‌ها، ابروها و پلک‌های افراد انجام می‌داد.

سوفیا هم یکی دیگر از ربات‌های Theory of Mind بود که در سال 2016، به‌شکل یک انسان ساخته شد. 

ویژگی‌ های Theory of Mind 

• تشخیص احساسات و رفتار انسان‌ها 
• تشخیص هیجانات و احساسات مختلف انسان مانند خشم و شادی

4. Self-awareness

ماشین‌های خودآگاه آخرین و پیشرفته‌ترین مرحله توسعه انواع هوش مصنوعی است که درحال‌حاضر، یک مفهوم فرضی است. 

رسیدن به این نوع فقط زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که ماشین‌ها به توانایی خودآگاهی برسند و هوشیاری انسان را داشته باشند. پیش‌بینی می‌شود که ماشین‌های هوش مصنوعی خودآگاه همان نیازها، احساسات و خواسته‌های انسان‌ها را داشته باشند.

توسعه این هوش مصنوعی ممکن است چند دهه یا حتی قرن‌ها طول بکشد. سیستم‌های خودآگاه را می‌توان بسطی از مفهوم نظریه ذهن دانست. تفاوت این دو در مجهز بودن به توانایی‌های شناختی است؛ ماشین‌های خودآگاه افکار و واکنش‌های خود را خواهند داشت؛ درحالی‌که ماشین‌های تئوری ذهن چنین قابلیتی ندارند.

ویژگی های هوش مصنوعی Self-awareness

• داشتن الگویی برای توجه کردن به محیط پیرامون خود
• خودشناسی
• آگاهی اخلاقی و اجتماعی
• درک وضعیت داخلی و افکار ذهن خود
• سازگاری و یادگیری

6 شاخه هوش مصنوعی برای توسعه ماشین‌ها

شاخه‌های هوش مصنوعی حوزه‌هایی هستند که هر کدام برای حل دستهٔ مشخصی از مسئله‌ها تکنیک‌های خودشان را دارند؛ مثل یادگیری ماشین برای یادگیری از داده یا پردازش زبان طبیعی برای فهم متن. هر شاخه هم زیرشاخه‌های خودش را دارد؛ مثلاً یادگیری عمیق زیرشاخهٔ یادگیری ماشین است. توجه کنید که «شاخه» با «نوع» فرق دارد: نوع‌ها (Narrow، General و غیره) سطح توانایی را نشان می‌دهند و شاخه‌ها حوزهٔ فنی را. شش شاخهٔ معروف این‌ها هستند:

1. یادگیری ماشین (ML)

Machine Learning زیرمجموعه‌ای از هوش مصنوعی است که زیرشاخه‌های آن عبارتند از:

• توسعه الگوریتم‌هایی تفسیری
• پردازش داده‌ها
• تجزیه‌وتحلیل داده‌ها برای حل مسائل مختلف در دنیای واقعی. 

برنامه‌ها و الگوریتم‌های ML به گونه‌ای طراحی شده‌اند که به مرور زمان در معرض داده‌های جدید قرار می‌گیرند و بهبود می‌یابند.

2. یادگیری عمیق

“Deep Learning” شاخه‌ای از یادگیری ماشین است که از شبکه‌های عصبی مصنوعی برای به‌دست آوردن بینش از داده‌ها و حل مشکلات پیشرفته‌ استفاده می‌کند. 

الگوریتم‌های یادگیری عمیق منطق پشت تشخیص چهره و گفتار، دستیارهای مجازی مانند الکسا و سیری، ماشین‌های خودران و بسیاری از دستگاه‌های دیگر را نشان می‌دهد.

3. پردازش زبان طبیعی (NLP)

“Natural Language Processing” روی تعامل بین کامپیوتر و زبان انسان تمرکز دارد. NLP برای پردازش و تفسیر زبان انسان استفاده می‌شود؛ جایی که کاربردهای وسیع استفاده از AI مانند تشخیص گفتار، تجزیه‌وتحلیل متن، ترجمه و غیره را شکل می‌دهد.

4. رباتیک

شاخه‌ای از هوش مصنوعی که به طراحی و توسعه ربات‌ها می‌پردازد. ربات‌های هوش مصنوعی را می‌توان برای خودکارسازی وظایف مختلف در صنایع گوناگون مثل مراقبت‌های بهداشتی، تولید، تدارکات و غیره استفاده کرد. این ماشین‌ها می‌توانند از تجربه‌های پیشین خود بیاموزند و با انسان‌ها کار کنند.

5. سیستم‌های خبره

“Expert Systems” برنامه‌های کامپیوتری مبتنی‌بر AI هستند که برای تقلید از توانایی‌های استدلال و تصمیم‌گیری مانند یک انسان متخصص طراحی شده‌اند. این سیستم‌ها در بسیاری از زمینه‌ها مانند برنامه‌ریزی مالی، خدمات مشتری، تشخیص پزشکی، ویروس‌یابی و غیره کاربردهای گسترده دارند.

6. منطق فازی

“Fuzzy Logic” یک رویکرد محاسباتی است که شبیه استدلال انسان عمل می‌کند. FL بر اصول درجه‌های حقیقت یا “Degrees of Truth” به‌جای منطق کامپیوترهای مدرن استوار است؛ منطقی که ماهیت “Boolean” و صفر و یکی دارد. این حوزه AI را می‌توان در سخت‌افزار، نرم‌افزار یا ترکیبی از هر دو پیاده کرد.

اسم و نمونهٔ هوش مصنوعی‌های معروف

هوش مصنوعی‌های معروف را می‌شود بر اساس کاربردشان دسته‌بندی کرد. همهٔ ابزارهای این فهرست در دستهٔ Narrow AI قرار می‌گیرند، یعنی هر کدام برای کار مشخصی ساخته شده‌اند. قبل از فهرست یک فرق مهم را بدانید: «مدل» موتور هوشمند پشت ابزار است و «ابزار» محصولی است که شما با آن کار می‌کنید. مثلاً ChatGPT ابزاری است که روی مدل‌های GPT ساخته شده.

دستیارهای گفتگومحور

این ابزارها برای نوشتن، خلاصه‌سازی، ترجمه و پاسخ به سؤال استفاده می‌شوند. ChatGPT محصول شرکت OpenAI است، Gemini ساختهٔ گوگل است، Claude را شرکت Anthropic ساخته و Microsoft Copilot دستیار شرکت مایکروسافت است.

ساخت تصویر

Midjourney، DALL·E (ساخت OpenAI) و Stable Diffusion (ساخت Stability AI) تصویر را از روی توضیح متنی می‌سازند. طراحان و تولیدکنندگان محتوا از آن‌ها برای ایده‌پردازی و ساخت تصویر استفاده می‌کنند.

کمک به برنامه‌نویسی

GitHub Copilot هنگام کدنویسی ادامهٔ کد را پیشنهاد می‌دهد و به برنامه‌نویس کمک می‌کند سریع‌تر کار کند. با این حال، این ابزارها جای دانستن برنامه‌نویسی را نمی‌گیرند؛ برای اینکه کد پیشنهادی را بفهمید و اصلاح کنید، باید پایه‌های کدنویسی را بلد باشید. اگر از صفر شروع می‌کنید، آموزش برنامه‌نویسی کوئرا مسیر مناسبی برای ساختن همین پایه است.

دستیارهای صوتی

Siri (اپل) و Alexa (آمازون) گفتار را تشخیص می‌دهند و دستورهای ساده را اجرا می‌کنند. این دستیارها از قدیمی‌ترین نمونه‌های Narrow AI در زندگی روزمره‌اند.

هوش مصنوعی خارجی و ایرانی

بیشتر مدل‌ها و ابزارهای معروف دنیا را شرکت‌های خارجی ساخته‌اند. این ابزارها معمولاً به زبان فارسی هم پاسخ می‌دهند، ولی کیفیت و دسترسی‌شان ممکن است برای کاربران ایرانی فرق کند. ابزارهای ایرانی هم وجود دارند که برای بازار و زبان فارسی طراحی شده‌اند.

برای دیدن فهرست کامل‌تر و مقایسهٔ ابزارها، مقالهٔ بهترین هوش مصنوعی رایگان را ببینید.

آنچه در معرفی انواع هوش مصنوعی خواندیم

انواع هوش مصنوعی روی حوزه‌های علمی بسیار جذاب دست گذاشته‌اند که هرکدام با سرعت زیادی در حال پیش‌روی هستند. اگرچه محققان به تلاش‌های خود برای دستیابی به AGI و ASI ادامه می‌دهند، اما هنوز راه زیادی در پیش دارند.

هوش مصنوعی Narrow یا ANI تنها نوعی است که بشر تا امروز ساخته و در چند سال اخیر پیشرفت زیادی کرده است. آیندهٔ هوش مصنوعی ظرفیت بالایی برای رشد، اشتغال‌زایی، صرفه‌جویی در زمان و افزایش بهره‌وری دارد. به همین دلیل یادگیری این حوزه، به‌خصوص یادگیری ماشین، بیش‌ازپیش اهمیت پیدا کرده است. اگر می‌خواهید از همین امروز شروع کنید و نمی‌دانید از کجا، نقشه راه یادگیری هوش مصنوعی مسیر گام‌به‌گام را برای مبتدیان نشان می‌دهد.

اگر ترجیح می‌دهید همین مسیر را با تمرین و پروژه طی کنید، مسیر آموزش هوش مصنوعی کوئرا دوره‌ها را از شروع رایگان تا یادگیری ماشین، یادگیری عمیق و LLM پشت‌سرهم کنار هم گذاشته است.

سوالات متداولی که شما می‌پرسید